Picture for women

The Surveyed Female

MEN LOOK AT WOMEN

‘Women watch themselves being looked at’

-John Berger-

Vol verbazing keek ik naar de foto. Waar ging dit over? Een foto van een man die met een zelfontspanner een foto van zichzelf en een vrouw maakt. In een zaal vol ouwe meuk met de sfeer van een verlaten kantoor.

Welke gedachte zit erachter? Zijn de man en de vrouw gewoon een middagje leuk creatief bezig geweest? Zit er überhaupt een gedachte achter dit beeld? Of is dit een voorbeeld van een foto die alleen door ‘de kenners’ gewaardeerd wordt? Een beeld dat je zonder academische achtergrond niet kan begrijpen …

Ik reageer nogal primair op dwepen. Een paar jaar geleden stond ik in een boekenwinkel in de rij te wachten tot ik kon afrekenen. Drong er iemand voor die hijgend aan vroeg: ‘Is de nieuwe (…) al binnen?? Ik herinner me nog de verwachtingsvolle ogen, het denkbeeldige kwijl dat uit de halfopen mond liep …

Het antwoord van de verkoper was hilarisch ‘Nee, helaas. Dat soort boeken verkopen wij niet. Daarvoor kunt U beter naar de kiosk gaan …’

Ik pakte m’n notitieblokje en noteerde: Dat Boek Koop Ik Nooit

Inmiddels heb ik alle boeken uit de Harry Potter reeks drie keer gelezen en de dvd’s grijs gespeeld. Ik zat er helemaal naast met mijn vooringenomen, pseudo-elitaire mening.

Ik had in het begin enorm veel moeite met de conceptuele component van de opleiding Photographic Design.

Veel te vaag. Te elitair. Te gehyped. Elke foto, elk voorbeeld, elk schilderij werd gepresenteerd als een meesterwerk. Een plas melk op een tafel met rotzooi. Een opname van de Rijn. Schoorstenen. Landschappen met een boodschap. Plastic wolken boven zee …

Mijnschachten… Bernd en Hilla Becher

Er werd ons een foto van Philippe Halsman getoond waarop Dali met katten en water smeet. Ik ben gek op katten en het idee dat iemand zo’n beestje 24 keer naar de andere kant van de kamer heeft gegooid …  En er ook nog een emmer water achteraan pleurde.

De katten hadden nog geluk. Dali dacht dat het opblazen van een eend een beter resultaat had opgeleverd! Ik was echt pissed off.

DALI ATOMICUS – Halsmann

De docent van dienst zocht op google naar nog een voorbeeld. Een foto zo belangrijk dat je hem moest hebben gezien. Een beeld dat helemaal in scene was gezet. Zo knap!!! En de fotograaf was nog heel jong toen hij hem maakte. Lekker belangrijk.

Het duurde even voordat hij de foto had gevonden. De naam van de fotograaf wist hij meteen maar de naam van de foto was hem even ontschoten.

Geen idee wat hij ging laten zien maar ik was er bij voorbaat niet van onder de indruk. En vast van plan om me niet te laten overtuigen. Het liep een beetje anders.

Waarom was ik aan deze opleiding begonnen ‘in the first place?’ Was de keuze voor de vakopleiding niet een veel betere geweest? De twijfel sloeg genadeloos toe.

Een aantal van mijn collega-studenten twijfelden ook. Sommigen waren kwaad dat de opleiding totaal niet was wat ze ervan hadden verwacht. En haakten aan het eind van het 1e jaar af. ‘Te conceptueel.’ ‘Niet conceptueel genoeg.’ ‘Ik leer niks nieuws.’

Anderen hielden het vol tot het einde van het 2e jaar.

In dit essay ga ik op zoek naar het ‘hoe-en-waarom’. Hoe kwam het dat ik verder wilde en waarom dat was. Wat was de reden dat ik aan deze opleiding ben begonnen en wat heeft mij doen besluiten om midden in ‘De Dip’ te zeggen:

Dit is wat je altijd hebt willen doen. Ga ervoor. Maak de opleiding af. En probeer daarna je eigen weg te vinden. Met een eigen handtekening. Met een eigen stem.

Zoals eerder gezegd ben ik wars van hypes. Allergisch ervoor is een beter woord. Gewapend met deze aangeboren afwijking keek ik sceptisch naar de foto van een man en vrouw die in een kale ruimte een foto van zichzelf maken voor een spiegel. Mooie vrouw. Mooie ogen vooral. Mooie jongen ook. Deed me een beetje aan een vriend van vroeger denken. Frank. En die camera! Geweldig! Wat voor een type zou dat zijn? ‘Dat ga ik een keer uitzoeken’ bedacht ik.

Mijn emotie zit mijn ratio in de weg. Na een tijdje kijk ik soms beschaamd terug op een, yet again, ongenuanceerde reactie op een beeld, foto of schilderij.

Want, Oh verbazing, na verworven inzicht ben ik als een blad aan de boom omgedraaid. 180 graden van mening te veranderd. Heb een U-turn van epische proporties gemaakt.

U bent de draad kwijt?

Dit essay gaat over… Picture for Women. En de betekenis die de foto voor mij heeft bij het doorbreken van mijn vooringenomen standpunten.

 

9/11

“It was as if real life had been canceled for the day.”
-Jennifer Weiner-

Als ik naar Picture for Women van Jeff Wall kijk met de kennis van nu begrijp ik niet dat ik dat ik een aantal jaren geleden op dit beeld reageerde met ‘lekker belangrijk’. Want het beeld is blijven hangen. Erger nog, als ik ‘s-nachts wakker wordt dan zie ik het voor me. Gelukkig niet altijd. Soms zie ik ook het meisje naast me. Blond haar uitgespreid over een donker hoofdkussen. Donker haar verstopt onder het dekbed van de verbeelding.

De vrouw die naar zichzelf kijkt via de lens en weer terug, de fotograaf die via de spiegel naar de vrouw kijkt, de camera die emotieloos beiden vastlegt, op de achtergrond bij elkaar geschoven stoelen en een tafel vol met borden en etensresten.

Waarom ben ik zo gefascineerd door dit beeld? Hoe komt het dat juist deze foto mijn oorspronkelijke scepsis ten opzichte van conceptuele fotografie heeft weggevaagd?

Het beantwoorden van deze vraag is voor mij, en mijn toekomstige werk bijna net zo belangrijk als ademhalen.

Als je zestig bent dan ben je al een tijdje onderweg. Nu zal ik niet gaan uitweiden over gemiste of gescoorde carrièrekansen. Ook niet over alle ‘What-if’ situaties op kruispunten in mijn leven. Maar om te begrijpen waarom ik zo reageer moet ik er toch een paar noemen.

Weet jij nog wat je aan het doen was op 9/11?

Een vraag die veel mensen direct kunnen beantwoorden. Niet alleen de gebeurtenis staat in je geheugen gegrift maar ook de plaats waar je was en wat je aan doen was. Het had zo’n impact op je dat je het nooit meer vergeet.

Iedereen heeft zijn persoonlijke 9/11.

Mijn 9/11 moment viel op 13 september 1980. De dag dat mijn vader nooit meer terug zou komen. Ik zat te tekenen aan de achthoekige eettafel toen de telefoon ging. Mijn vriendin zat tegenover me. Het was rond een uur of elf in de ochtend. Hartaanval. De tekening heb ik gewoon af gemaakt… Ik heb hem nog ergens in een map zitten.

Jaren later heb ik het een plaats kunnen geven. Niet het feit dat mijn vader was overleden op vakantie. Dat begreep ik, en hoewel ik het misschien niet direct accepteerde, dat kost tijd, heb ik dat verwerkt. Wat ik niet kon accepteren was mijn reactie op het telefoontje van mijn moeder.

Ik maakte mijn tekening af. Want die was belangrijk voor mijn portfolio.

Tot dat moment was het duidelijk voor me. Ik wilde verder met ‘kunst’. Naar de Kunstacademie. De Rietveld of naar ‘De Willem de Kooning …’

Zes maanden later ben ik gestopt. Om het in 2016 weer op te pakken.

15 maart 2016 voelde als een nieuwe start. Een tweede kans. Mijn laatste werkgever ging ten onder aan hoogmoed en wanbeleid. Het was de tweede keer dat mij dat overkwam. De eerste keer werd een bedrijf dat ik had opgebouwd door de eigenaar beëindigd omdat ‘het niet meer binnen de kernactiviteiten’ paste. Bammm!

Ik heb fantastische momenten meegemaakt. Ben getrouwd met het meisje dat tegenover me zat op 13 september 1980. Op tientallen plaatsen in de wereld geweest. Een rijk leven. Zowel emotioneel als financieel. Een leven zoals ik me dat nooit had voorgesteld. Er mistte maar een ding …

De dag dat ik besloot om ‘iets’ te gaan doen met fotografie voelde als een bevrijding. Een keuze die ik 36 jaar voor me uit had geschoven. Wat ik me niet realiseerde was dat ik mezelf al die jaren had afgesloten voor andere denkbeelden. Niet naar kunst had gekeken. Me had afgesloten voor andere meningen. En daar had ik last van.

Picture for Women was voor mij een Eye-opener. Een startpunt voor mijn fotografie.

The Gaze

The Gaze is one of the most powerful human forces”; that is, “the meeting of the face and the gaze” because “Only there do we exist for one another.” (Lacan, 1979)

Ik ben een kind van de jaren 70. Een periode die gekenmerkt werd door grote veranderingen. Mijn pubertijd is een periode die ik liever vergeet. Het begon met een langdurige ziekte en eindigde met de dood van mijn vader.

Vijf scholen later, talloze illusies armer en vele vriendinnen rijker was de wereld veranderd. Maar wat merkte je daar nu eigenlijk van?

De club van Rome voorspelde in 1972 dat de fossiele brandstoffen zouden opraken. Ok, wanneer wist niet niemand. Het Watergate schandaal zorgde voor de val van Nixon. De koude oorlog werd tijdelijk geparkeerd door het afsluiten van de Helsinki-akkoorden. Minder bommen, de Russen konden de aarde nog maar 25 keer vernietigen, de Amerikanen een keer of 40. Dat was nog eens vooruitgang!

Ondertussen in Nederland. Felle protesten tegen de sluiting van de abortuskliniek Bloemenhove.  W.T. Schippers heeft z’n hoogtepunt. Sjef van Oekel is op zoek naar een toilet op het station. Potverdomme!!

De tweede feministische beweging manifesteerde zich met de oprichting van de moedermavo en met de actie ‘baas in eigen buik’ van Dolle Mina.

Ik begon de jaren zeventig als een Rotterdams rotjochie die geen idee had van vrouwen, lekker belangrijk, en heb tien jaar ‘gekeken’ naar vrouwen.  Bewust- en onbewust vreselijk fout.

Ok. Ik ben man. Dat betekent dat ik ben veroordeeld om te kijken zoals mannen kijken naar vrouwen. Ik moet met deze ‘last’ leven. Alleen … ik ervaar het niet zo. Wel ben ik me er steeds meer bewust van dat ik mijzelf een visueel oordeel aanmatig.

Als ik alle feministische retoriek parkeer en even nuchter nadenk dan stel ik vast dat ik op twee manieren naar vrouwen kijk. Ik staar niet (bewust) naar vrouwen. De eerste manier van kijken is tamelijk primitief. En onbewust.

‘Zou ik met haar m’n leven willen doorbrengen?’

De tweede manier van kijken is interessanter. Wie is ze? Waar denkt ze aan? Waarom vind ik haar aardig en, niet noodzakelijkerwijs, aantrekkelijk.

De eerste reactie ontstaat door de natuurlijke reflex van een mens om zich voort te planten. De tweede reactie is ‘Dat-wat-mensen-onderscheid-van-beesten’.

Staren naar vrouwen? Soms zie ik jongens, mannen naar vrouwen kijken op manier waar ik onrustig van word. Op een manier die het beste is te duiden als ‘visuele verkrachting’. Freud zegt het als volgt:

‘Scopophilia” is the measure involved in looking at other people’s bodies as particularly erotic objects. In other words, scopophilia refers to the sexual pleasure that can be obtained by looking at others’ nude bodies or erotic photos and videos.

Een vrouw kijkt naar zichzelf zoals een man naar haar kijkt: ‘The surveyed female’. Hierdoor verandert ze zichzelf in een object: een bezienswaardigheid. Dit standpunt bepaald niet alleen de relaties tussen mannen en vrouwen, maar ook de wijze waarop vrouwen naar zichzelf kijken.

Wat vrouwen als vrouwen definieert is dat wat mannen opwindt”, schreef de Amerikaanse feminist (e.…) Catherine MacKinnon in de jaren negentig. „Alsof het wezens zijn die voor mannen bestaan.” De excessen daarvan kennen we allemaal wel: vrouwonvriendelijke porno, rapclips, mensenhandel en seksueel geweld. Een citaat uit een essay in de NRC van 19 oktober 2017 van de econoom en filosoof Francisca Wals.

Ze gaat verder: en dat is geen natuurwet, maar een cultureel gegeven, vond de Franse filosoof Simone de Beauvoir (1908-1986). Het heersende beeld van mannen als stoere leiders en vrouwen als aantrekkelijke volgers kán gekanteld worden. Daarvoor zouden we volgens haar niet alleen de economische positie van vrouwen moeten verbeteren, maar zouden „de wetten, de instituties, de waarden, de publieke opinie en de hele sociale context” op de schop moeten.

Zoals mannen naar vrouwen kijken vrouwen naar mannen: vooringenomen en generaliserend. Jij bent man dus jij ziet mij als object. Jij bent vrouw dus jij ziet mij als onderdrukker.

Picture for Women gaat over staren. Over mannen die staren naar vrouwen. Mannen die vrouwen zien als object waar ze mee kunnen doen wat zij willen. Een begrip dat bekend is geworden als:

The Gaze

Volgens Jacques Lacan, een psychoanalist uit Frankrijk is ‘The Gaze’ een angstgevoel dat ontstaat als je jezelf bewust wordt van het feit dat je bekeken (kan) worden. Het psychologische effect hiervan is dat je een beetje van jezelf kwijtraakt als je bedenkt dat je slechts een object bent om naar te kijken.

Het idee heeft een relatie met het moment dat een kind een spiegel ontdekt en beseft dat zij of hij een beeltenis heeft buiten zichzelf. De reflectie in de spiegel. Lacan veronderstelt dat dit effect, wat hij ‘The Gaze’ noemt, ook kan worden veroorzaakt door andere objecten zoals een televisie, een camera of zelfs een stoel … Niet dat een stoel zich opeens als een spiegel gedraagt dus. Maar het kan het gevoel versterken dat je een object bent waarnaar gegluurd mag worden.

En nu doet hij een boute uitspraak: “The Gaze is one of the most powerful human forces”; that is, “the meeting of the face and the gaze” because “Only there do we exist for one another.” (Lacan, 1979)

In haar in 1975 gepubliceerde essay’ introduceerde Laura Mulvey het begrip “The Male Gaze” als een kenmerk van de ongelijkheid tussen man en vrouw in film en fotografie. Als fotograaf is het een artikel dat je gelezen moet hebben.

Laura Mulvey stelde dat vrouwen werden gedegradeerd tot objecten omdat hetrosexuele mannen de controle over de camera hadden. (Mulvey, 1975)

 

TO BE NAKED IS TO BE ONESELF.

‘To be nude is to be seen naked by others and yet not recognised for oneself.’

– John Berger-

Mijn wereldbeeld is gevormd door kerk, ouders en boeken. De kerk was bij ons thuis altijd aanwezig, pa was voorganger in de Hervormde Kerk. Niet direct een hele zware variant maar wel heel aanwezig.

De Christelijke School, de zondagschool, de gebedsbijeenkomsten, de kerkenraad. Bidden en lezen uit Het Boek. Dit essay gaat over PfW. En over mij.

To be naked is to be oneself

De manier waarop mensen naar elkaar kijken is gebonden aan de cultuur van de maatschappij en staat ook niet vast. De moraal verandert door de eeuwen heen.

In de Griekse beeldhouwkunst speelde naaktheid een grote rol. De Grieken hadden veel bewondering voor de schoonheid van het menselijk lichaam en waren dan ook van mening dat deze in zijn puurste vorm afgebeeld moest worden, het zogenaamde heroïsche naakt

Overigens ging het hierbij meestal alleen om naakte mannen, want vrouwen werden als imperfect gezien en zij werden dus gewoon bedekt afgebeeld. Dat het de Grieken alleen ging om de schoonheid van het lichaam en niet om de seksualiteit blijkt wel uit de relatief kleine geslachtsdelen die de afgebeelde personen toebedeeld kregen. (Naaktheid in de kunst, sd)

Met de komst van het Christendom werd het artistiek naakt in de vroege Middeleeuwen steeds meer teruggedrongen. Alleen als symbool voor de zondigheid van het zwakkere geslacht werden afbeeldingen van naakte vrouwen soms nog toegestaan. Meestal werden ook zij echter geheel of gedeeltelijk bedekt met gewaden of struikgewassen.

Zelfs Adam en Eva, die volgens de Bijbel naakt in het Paradijs rondliepen, werden in de Christelijke kunst vaak afgebeeld met een vijgenblad voor hun geslachtsdelen.

Pas met de komst van de Renaissance in de veertiende eeuw werden de kunstopvattingen over naaktheid weer wat toleranter. Artiesten grepen terug op de klassieke werken en namen daarbij ook het heroïsche naakt weer over. Toch moesten kunstenaars in hun werk wel duidelijk maken dat het ging om een verbeelding van een klassiek mythisch figuur om het naakt te rechtvaardigen. Het is om die reden dat bijvoorbeeld veel Middeleeuwse schilderijen een naakte Venus afbeelden.

Het zou nog tot de negentiende eeuw duren voordat het menselijk naakt ook buiten deze klassieke omgeving weer acceptabel werd. Pas in de negentiende eeuw, met de opkomst van het impressionisme in Frankrijk, zagen steeds meer kunstenaars het menselijk naakt op zichzelf als een kunstvorm. (Naaktheid in de kunst, sd)

Picture for Women is een onderzoek naar de feministische kijk op staren. ‘The feminist concept of The Gaze.’ De vrouw wordt bekeken alsof ze naakt is. De kijker is de dominante persoon en reduceert de vrouw tot object waarnaar gekeken mag worden. Met dit idee in het achterhoofd lijkt het alsof de vrouw in Picture for Women geen kleren aan heeft. (Lacan, 1979)

Deze naaktheid kan je zien als je de blikken van de vrouw en de man volgt. Hij lijkt naar de camera te kijken maar gluurt naar haar. Haar blik is gericht op de lens. Man kijkt naar vrouw, vrouw naar zichzelf. Zij weet dat ze wordt bekeken maar geeft zich, geconditioneerd door eeuwen van schaamte en onderdrukking, gewillig over aan de blikken van de toeschouwer. Hij gebruikt zijn macht om het moment te bepalen om de foto te maken. Jeff Wall gebruikt een spiegel om de foto te kunnen maken. Een verwijzing naar de ijdelheid van vrouwen en tegelijkertijd een steek in rug van vrouwen. Zij staat naakt voor ons. Ze weet het maar kan er niets tegen doen.

Jeff Wall neemt een sociaal-politiek standpunt in. Hij spreekt zich in deze foto uit tegen de manier waarop mannen naar vrouwen kijken. De foto is gemaakt in 1979, midden in de tweede feministische beweging waarin de wijze waarop de vrouw tot object wordt gemaakt onderwerp van discussie was.

Hij verstopt zijn boodschappen op subtiele wijze in het beeld waardoor het aantrekkelijk is voor vrouwen en mannen. Hij verleid mannen om te staren en laat hen zelf bewijzen dat ze schuldig zijn aan ‘The Gaze’. Maar evengoed bevestigd hij het beeld dat vrouwen van zichzelf hebben.

Ik heb onderzocht op welke wijze mannen naar vrouwen kijken en vrouwen naar zichzelf. Heb aandachtig gelezen wat filosofen en feministen over het thema hebben te zeggen. Gelezen over naakt in de kunst. Kantelpunten benoemd. Om Picture for Women een plaats te geven.

Je zou deze samenvatting als een conclusie kunnen lezen. Maar het is slechts een mening.

For me, the naked and the nude

Stand as wide apart

As love from lies, or truth from art.

Lovers without reproach will gaze

On bodies naked and ablaze;

The Hippocratic eye will see

In nakedness, anatomy;

And naked shines the Goddess when

She mounts her lion among men.

The nude are bold, the nude are sly

To hold each treasonable eye.

While draping by a showman’s trick

Their dishabille in rhetoric,

They grin a mock-religious grin

Of scorn at those of naked skin.

The naked, therefore, who compete

Against the nude may know defeat;

Yet when they both together tread

The briary pastures of the dead,

By Gorgons with long whips pursued,

How naked go the sometime nude!

– The Naked and the Nude – Robert Graves-

 

The Photographer

‘We haven’t progressed beyond where we were when the medium was new, and we won’t. Photography is what its first practitioners said it was—pictures created by the controlled actions of nature, of light reflected from surfaces.’

-Jeff Wall-

In 1975 zat Jeff Wall zat niet in mijn rugzak. We hadden geen rugzakken maar pukkels trouwens. Jeff Wall? Ik was nog niet verder gekomen dan Man Ray. En Yousuf Karsh. Ed van der Elsken. Robert Capa. David Bailey. Vooral de laatste sprak me aan. Mijn vriendinnen wilden wel poseren. Drank, drugs en een Rolleiflex.

Jeff Wall? Niet in beeld. Die moest even wachten. Tot de volgende eeuw.

Wie is Jeff Wall? Waarom maakt hij zijn foto’s zoals hij ze maakt? Dat hij geboren is in Vancouver en daar gestudeerd heeft is voor dit verhaal van minder belang. Ik ben veel meer geïnteresseerd in zijn beweegredenen om te fotograferen zoals hij fotografeerde. Waarom hij überhaupt fotografeert.

Picture for Women is een losstaande afbeelding op ware grote. Op life-size format. Waarom zo groot? En waarom in een reclamedisplay? En in kleur terwijl dat toen nog een niet gebruikelijk was in de fotografie. In een duo interview samen met Thomas Demand zegt hij er volgende over:

” Life-size in Pictures is magical. Size itself is not the case, but the thought that everything is either bigger, or smaller is what fascinates me.”

Hij geeft hiermee een verwijzing naar de klassieke kunst waarbij een standbeeld dezelfde afmetingen moest hebben als het origineel. (Campany, (2011))

Toch is dit niet de enige reden om te werken op life-size formaat. In de jaren ’70 van de vorige eeuw maakten fotografen vooral series kleine foto’s. Wall wilde onderzoeken of de fotografie de schaal en illusie kon benaderen van de grote kunstwerken die in de Westerse musea hingen. Met grote afbeeldingen die daarvoor speciaal werden gemaakt zou de toeschouwer een hele andere ervaring, een andere, bijna lichamelijke beleving krijgen dan bij het kijken naar foto’s die voor een boek of magazine waren genomen.

Jeff Wall presenteerde zijn foto’s op een volkomen nieuwe manier: in reclamedisplays. Abri’s dus. Alsof het advertenties waren. Dit was hoogst ongebruikelijk. De foto’s, Cibachrome prints, werden geplaatst tussen een glasplaat en een wit opaak materiaal. Hierachter zaten de ‘Tl-lampen’ waardoor het licht vanuit het beeld zelf lijkt te komen. Tot dat moment was er maar een andere kunstenaar die deze techniek had toegepast, Dan Flavin die Tl-buizen toepaste in grote installaties. Naar eigen zeggen was dit een inspiratiebron voor Jeff Wall. (Campany, (2011))

Het toepassen van ‘Back-light’ is een kantelpunt in zijn carrière: vanaf dat moment worden (bijna) al de foto’s van Jeff Wall zo tentoongesteld.Figure 3 Picture for women – jeff wall

Niet alleen de wijze van presenteren is van belang voor de kunst van Jeff Wall, ook de ruimte moest worden heringericht om de foto maximaal tot hun recht te kunnen laten komen. Een witte muur met twee displays per zijde met aan het einde daarvan haaks erop een tweede muur waarop je net een deel van een volgende foto kon zien. Verrassing als integraal onderdeel van de kunstbeleving. Figure 7 National gallery of victoria – 2012

De titel van de catalogus die de National Gallery of Victoria uitgaf voor de tentoonstelling van het werk van Jeff Wall en Thomas Demand in 2012 begon met het woord:

Installation

Hij wilde hiermee duidelijk maken dat de foto’s niet de eigenlijke kunstwerken waren, maar afbeeldingen van de werken die ergens anders opgesteld waren. Figure 8 national gallery of victoria – 2012

Tentoonstellingen waren tot de Jaren 70 er vooral op gericht om gigantische hoeveelheden foto’s te laten zien. In allerlei afmetingen. Van absurd groot tot exemplaren waarbij een vergrootglas nodig was. De tentoonstelling ‘The Family of Man in 1950 had 503 foto’s. Dat was overigens maar de helft van een tentoonstelling in 1929, ‘Film und Foto’ waar je werd verpletterd onder een berg van bijna 1.000 stuks…

Waarom maakten fotografen zulke kleine foto’s? Volgens David Campany die een monografie heeft geschreven over Picture for Women kwam dat vooral omdat veel van de toenmalige ‘Moderne’ fotografen ogenschijnlijk spontane, bijzonder gekaderde beelden maakten. Geen gezicht op een levensgrote afbeelding omdat alles wat zich dichtbij de lens bevindt extreem groot afgebeeld wordt en daardoor grotesk en vervormd lijkt. De foto’s waren gemaakt om te worden gepubliceerd in een boek.

De keuze die Jeff Wall maakte was dus heel bewust en niet gebaseerd op:

‘Size does matter …’

Jeff Wall heeft beelden gemaakt in allerlei afmetingen. Maar in zijn eerste werk produceerde hij voornamelijk afbeeldingen van groot formaat. Picture for Women wordt gezien als zijn ‘signature-piece’, zijn meest bepalende werk.

Daarnaast heeft Jeff Wall nog een aantal werken gemaakt volgens dezelfde uitgangspunten. Destroyed Room, Faking Death (dat hij niet meer laat zien), Young Workers. Al deze werken zijn gebaseerd op schilderijen maar zodanig gecomponeerd dat alleen de essentie van het schilderij is ‘terug te lezen’ in de foto.

Als je goed kijkt naar de foto’s van Jeff Wall kijkt valt er nog iets anders op. Ze zijn in kleur. Dat was nog helemaal niet zo gewoon in de wilde jaren ’70. Zwart-wit en hier en daar een plaatje in kleur. Door de ‘serieuze’ fotograaf werd in black and white gefotografeerd.

“When you photograph people in color, you photograph their clothes. But when you photograph people in Black and white, you photograph their souls!”  – Ted Grant

Een stelling van Ted Grant. Canada’s meest gedecoreerde en belangrijkste fotojournalist… Maar Jeff Wall, hoewel ook Canadees heeft zich daardoor niet van de wijs laten brengen. Hij keek meer naar het werk van de ‘New color photographers’ William Egglestone, Stephen Shore en Luigi Ghirri. Een groot verschil tussen het werk van Wall en deze fotografen zat hem in de afmeting.

 

PICTURE FOR WOMEN

Vrouwen zijn om naar te kijken.

– Laura Mulvey’s ‘Visual Pleasure and Narrative Cinema’ (1973/75) –

Zoals ik eerder schreef kan je het thema van Picture for Women vinden in de feministische kritiek op kunst en films die tussen 1975 en 1985 gemaakt zijn. Het is waarschijnlijk dat Picture for Women is gemaakt naar aanleiding van de aanklacht in Laura Mulvey’s ‘Visual Pleasure and Narrative Cinema’ (1973/75), het belangrijkste essay over filmtheorie:

‘Vrouwen zijn om naar te kijken.’

Maar waar Mulvey een oproep deed om dit idee in de prullenbak te smijten koos Jeff Wall, net zoals Eduard Manet, voor een kunstvorm waarbij slechts een deel van probleem ‘benoemd’ wordt: ‘A Moment of Unease’ Een ongemakkelijk gevoel. (Campany, (2011))

Picture for Women wordt in vaak getoond samen met een reproductie van Un Bar aux Folies-Bergeres van Edouard Manet. Tijdens de overzichtstentoonstelling van Jeff Wall in Tate Modern tussen 2005 en 2006 hing de volgende tekst naast de kunstwerken:

‘In Manet’s schilderij staart een barmeisje ons aan terwijl ze wordt bekeken door een schimmige figuur. De scene lijkt te worden weerkaatst door een spiegel die achter de bar hangt. Hierdoor ontstaan tal van complexe ‘zichtlijnen’. Jeff Wall heeft de opzet van het schilderij overgenomen: de lampen in Picture for Women geven de foto structuur en diepte. De tekst gaat verder met een beschrijving van de personen:

De man en de vrouw worden op dezelfde manier weergegeven als in het schilderij. De vrouw kijkt ons aan met wat we nu kennen als ‘The Gaze’. Er zijn ook verschillen. Jeff Wall plaatst de camera in het midden van de foto zodat de lens op ons is gericht. Wij, de toeschouwers, worden hierdoor onderdeel van het staren naar de vrouw, naar onszelf.

Ik zie verschillen die niet benoemd worden in deze tekst. De houding van de vrouw is niet zo dociel als in het schilderij. Haar lichaamstaal is duidelijk geslotener. Waar Manet haar afbeeldt me de armen gespreid terwijl ze op de bar leunt, fotografeert Jeff Wall haar met de armen voor haar borst en de handen over elkaar. Verder kijkt Suzon, de vrouw in het schilderij van Manet schuin naar beneden. De vrouw van Jeff Wall kijkt je aan. Direct en indirect via de camera. Haar ongemak is plaats aan het maken voor een nieuw zelfbewustzijn.

Picture for Women bestaat uit twee, met plakband aan elkaar geplakte delen. In het midden van de foto loopt een naad. Jeff Wall vindt dit een leuke ‘extra’ aan het werk.

‘De naad zorgt ervoor dat je oog zich verplaatst van het beeld naar de oppervlakte van de foto. Dat creëert een spanningsveld tussen diepte en vlakheid …’

Zelfs een naad heeft een boodschap in Picture for Women.

 

LOOKING IN THE MIRROR

Tijd om zelf in de spiegel te kijken. Picture for Women is ontleed, de betekenis van Jeff Wall is opgeschreven maar de invloed die het werk op mij heeft is nog onvoldoende belicht. Laat staan wat ik ermee ga doen! En dat ga ik dan dus nu haarfijn uit de doeken doen. Nou ja, ik doe een poging.

Een foto leren lezen. Ben even kwijt wie het heeft gezegd maar dat is wat ik geleerd heb in de afgelopen jaren. Ik heb me opengesteld om een foto te leren lezen. Nog steeds zit ik op de basisschool maar een eerste begrip van de grammatica is er.

Momenteel ben ik op weg om de puntjes op de i te zetten. Meer te zien en te begrijpen en dat te verbeelden. Beelden met elkaar in verband te brengen en de verborgen tekens te lezen. De symbolen te herkennen. Mijn scepsis, mijn scepsis op voorhand, te bewaren totdat ik beter heb gekeken. Te luisteren naar het beeld.

Wat ik nu zie als ik naar Picture for Women kijk is geëvolueerd van

‘Ik zie vrouw, camera, man en rommel’

naar een tableau met meerdere lagen. Waarbij de kunstenaar er alles aan heeft gedaan om die zo subtiel mogelijk aan te brengen. Van een ogenschijnlijk eenvoudige foto naar een beeld dat confronterend is.

Jeff Wall is erin geslaagd me te laten beseffen dat ik mijn mening moet uitstellen tot ik weet waar het over gaat. Wat er is bedoeld. En daarvoor gebruikt hij een beeld dat is geïnspireerd op een schilderij van Edouard Manet. Un Bar aux Folies-Bergères. En duwt het vol met symbolen, tekens en verwijzingen. Op zo’n subtiele manier dat ik eerst helemaal niet doorhad dat ikzelf in de spiegel keek. Jeff Wall heeft me een spiegel voorgehouden.

Alles wat ik hebt meegemaakt in mijn leven bepaald hoe ik tegen de dingen aankijk. In elke blik zit een voor-oordeel. Niet alleen als ik naar foto’s, schilderijen of andere kunst kijk. Niet alleen als ik naar muziek luister, een discussie aanhoor maar ook als ik iemand ontmoet.

Ik plak labels. Jij bent dat soort, jij dat andere tiep. Wie doet het niet? Een mens overleeft door labels te plakken. En blijft daardoor binnen de cocon van zijn eigen waarheid.

Een groen-linkser kan mij niet overtuigen van het ONMIDDELIJKE gevaar van de opwarming. Want het labeltje zegt: grachtengordelaar; elitair, drammerig, verwent rotventje (M/V). En dus loop ik de kans de kern van de boodschap te missen door de boodschapper niet te vertrouwen.

Fout.

Dezelfde fout maakte ik toen Marcel Scholting, ‘de docent van dienst’, mij de foto’s van Bernd en Hilla Becher liet zien, de portretten van Rineke Dijkstra presenteerde, Jeff Wall, Gregory Crewdson, en noem ze maar op ….

Ik heb het eerder gezegd. Vaker dan me (nu) lief is.

Lekker belangrijk.

Ja. Verrekte Belangrijk. En wat ook belangrijk is: waarom ‘heb ik het licht gezien?’ Door weer te gaan schrijven. En te lezen. Te gaan herlezen. Te gaan fotograferen, schetsen, schilderen, plakken, knippen …

  • Les Chemins de la liberté van Sartre
  • On Photography – Susan Sontag
  • Camera Lucida – Roland Barthes
  • Ways of Seeing – John Berger
  • Eeuwige schoonheid – E.H. Gombrich
  • Het begin van iets – Siegfried Lenz
  • De Stilte van het licht – Joost Zwagerman

Maar ook:

  • Biggles learns to fly – Captain W.E. Johns
  • De Walgvogel – Jan Wolkers
  • Ik Jan Cremer – Jan Cremer
  • Harry Potter –  Het-Boek-Dat-Ik-Nooit-Zou-Kopen

Door musea te bezoeken. Door met vrienden en vriendinnen te praten. Door samen de grenzen van je fotografische kennis te verleggen.

Door de draad op te pakken die ik in 1980 liet liggen.



error: Alert: Content is protected !!